Fizykoterapia bywa mylona z fizjoterapią, choć opisuje tylko jeden z jej działów. Chodzi o zabiegi wykorzystujące bodźce fizyczne, takie jak prąd, pole magnetyczne, ultradźwięki, światło czy temperatura. Poniżej wyjaśniamy, na czym polegają poszczególne zabiegi, komu bywają proponowane, kiedy się ich nie stosuje i co na temat ich skuteczności mówią badania.
Fizykoterapia: na czym polega
Fizykoterapia to dział medycyny fizykalnej, w którym na tkanki oddziałuje się zewnętrznym bodźcem o kontrolowanych parametrach. Pacjent pozostaje w trakcie zabiegu bierny, a efekt zależy od tego, jak dobrano dawkę, czas i miejsce aplikacji. To zasadnicza różnica wobec ćwiczeń, w których pracę wykonuje sam pacjent.
Celem większości zabiegów jest obniżenie odczuwanych dolegliwości bólowych, zmniejszenie napięcia mięśniowego oraz poprawa ukrwienia tkanek. W praktyce klinicznej fizykoterapia rzadko bywa metodą samodzielną. Najczęściej przygotowuje pacjenta do ćwiczeń, obniżając dolegliwości na tyle, by ruch stał się w ogóle wykonalny.
Fizykoterapia a fizjoterapia: czym się różnią
Fizjoterapia to pojęcie szersze. Obejmuje kinezyterapię, czyli terapię ruchem, terapię manualną, masaż, edukację pacjenta oraz właśnie fizykoterapię. Fizykoterapia jest więc częścią fizjoterapii, a nie jej synonimem.
Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Jeżeli cała terapia sprowadza się do serii zabiegów aparaturowych, bez ćwiczeń i bez oceny funkcji, trudno oczekiwać trwałej poprawy. Dane dotyczące przewlekłych dolegliwości narządu ruchu konsekwentnie wskazują, że to aktywność pacjenta odpowiada za utrzymanie efektu w czasie.
Rodzaje zabiegów fizykoterapeutycznych
Zabiegi dzieli się według rodzaju wykorzystywanego bodźca. Poniżej najczęściej stosowane grupy.
Elektroterapia
Wykorzystuje prąd o różnej charakterystyce. Do najczęstszych zabiegów należą przezskórna stymulacja nerwów, prądy interferencyjne, jonoforeza oraz elektrostymulacja mięśni. Parametry dobiera się do celu zabiegu, ponieważ ten sam aparat inaczej oddziałuje przy pracy nad dolegliwościami bólowymi, a inaczej przy stymulacji osłabionego mięśnia.
Magnetoterapia
Polega na oddziaływaniu zmiennym polem magnetycznym o niskiej częstotliwości. Zabieg wykonuje się przez ubranie, a pacjent zwykle nic nie odczuwa. Bywa stosowana w stanach pourazowych i przy dolegliwościach przewlekłych, przy czym jakość dowodów jest tu zróżnicowana i zależy od wskazania.
Laseroterapia
Światło lasera o określonej długości fali aplikuje się punktowo lub skanująco. Dawkę wyraża się w dżulach na centymetr kwadratowy, a jej dobór decyduje o efekcie. Zarówno pacjent, jak i osoba wykonująca zabieg zakładają okulary ochronne.
Ultradźwięki
Fala mechaniczna o wysokiej częstotliwości oddziałuje na tkanki głębiej położone. Głowicę prowadzi się ruchem ciągłym przez warstwę żelu, ponieważ nieruchoma głowica grozi miejscowym przegrzaniem. Wariant impulsowy stosuje się tam, gdzie efekt cieplny jest niepożądany.
Termoterapia i krioterapia
Ciepło rozszerza naczynia i obniża napięcie mięśni, dlatego stosuje się je w dolegliwościach przewlekłych. Zimno zawęża naczynia i ogranicza obrzęk, co bywa wykorzystywane w stanach ostrych i tuż po urazie. Krioterapia miejscowa i ogólnoustrojowa różnią się nie tylko zasięgiem, ale też listą przeciwwskazań.
Światłolecznictwo
Obejmuje między innymi lampy emitujące promieniowanie podczerwone i widzialne. Bodziec cieplny działa powierzchownie, dlatego zabieg bywa przygotowaniem do masażu lub ćwiczeń.
Fala uderzeniowa
Impuls akustyczny o wysokiej energii kierowany jest punktowo w miejsce dolegliwości. Bywa proponowana przy przewlekłych zmianach w przyczepach ścięgnistych, na przykład w obrębie pięty czy łokcia. Zabieg jest odczuwalny, a serię planuje się zwykle na kilka spotkań w odstępach tygodniowych.
Hydroterapia
Woda pozwala łączyć bodziec termiczny z mechanicznym. Kąpiele wirowe, natryski i masaż podwodny wykorzystuje się przy dolegliwościach kończyn oraz zaburzeniach krążenia obwodowego, a odciążenie w wodzie ułatwia wykonywanie ruchu.
Wskazania do fizykoterapii
Zabiegi bywają proponowane w stanach pourazowych narządu ruchu, przy przewlekłych dolegliwościach bólowych kręgosłupa i stawów obwodowych, w chorobie zwyrodnieniowej, przy nerwobólach, w zaburzeniach krążenia obwodowego oraz w okresie po zabiegach operacyjnych, gdy trzeba przywrócić zakres ruchu.
O doborze konkretnej metody decyduje badanie, a nie sama nazwa rozpoznania. Ta sama dolegliwość kolana u dwóch osób może wymagać zupełnie różnego postępowania, zależnie od tego, na jakim etapie jest proces i jakie są ograniczenia funkcjonalne.
Przeciwwskazania
Część przeciwwskazań dotyczy wszystkich zabiegów, część wyłącznie wybranych metod. Do ogólnych zalicza się chorobę nowotworową, gorączkę i aktywną infekcję, ciężką niewydolność krążenia oraz ciążę, przy czym w tym ostatnim przypadku istnieją odstępstwa zależne od rodzaju zabiegu i okolicy ciała.
Osobno traktuje się wszczepione urządzenia elektroniczne, takie jak rozrusznik serca, które wykluczają zabiegi z użyciem prądu i pola magnetycznego. Zaburzenia czucia wymagają szczególnej ostrożności przy zabiegach cieplnych, ponieważ pacjent może nie rozpoznać przegrzania tkanek w porę.
Czy fizykoterapia jest skuteczna? Co mówią badania
Odpowiedź zależy od metody i od wskazania, a uczciwie mówiąc, jakość dostępnych dowodów bywa ograniczona. Wiele badań w tym obszarze prowadzono na małych grupach, z krótkim okresem obserwacji i bez odpowiedniej grupy kontrolnej, co utrudnia oddzielenie efektu zabiegu od naturalnego przebiegu dolegliwości.
Najlepiej udokumentowane są te zastosowania, w których zabieg stanowi element szerszego postępowania obejmującego ćwiczenia i edukację pacjenta. Fala uderzeniowa w przewlekłych zmianach przyczepów ścięgnistych oraz elektrostymulacja przy osłabieniu mięśnia po unieruchomieniu należą do lepiej zbadanych. Tam, gdzie zabiegi proponuje się jako samodzielne rozwiązanie problemu przewlekłego, oczekiwania warto urealnić.
Jak wygląda seria zabiegów w praktyce
Standardowa seria obejmuje zwykle dziesięć spotkań, realizowanych w dni robocze. Pojedynczy zabieg trwa od kilku do kilkunastu minut, a podczas jednej wizyty łączy się często dwie lub trzy metody, na przykład zabieg przeciwbólowy przed ćwiczeniami.
Warto ustalić z fizjoterapeutą, po czym poznacie, że postępowanie działa. Konkretny punkt odniesienia, taki jak zakres zgięcia stawu, dystans przejścia bez dolegliwości albo liczba powtórzeń wykonanych poprawnie, mówi więcej niż subiektywne wrażenie po pojedynczej wizycie.
Najczęstsze pytania
Czy zabiegi fizykoterapeutyczne bolą?
Większość jest bezbolesna. Przy elektroterapii odczuwa się mrowienie, przy fali uderzeniowej wyraźny, krótkotrwały dyskomfort w miejscu aplikacji. O każdym nieprzyjemnym odczuciu warto od razu powiedzieć osobie wykonującej zabieg, ponieważ parametry można na bieżąco skorygować.
Ile trzeba czekać na efekt?
Przy dolegliwościach ostrych zmianę bywa widać po dwóch, trzech zabiegach. W stanach przewlekłych ocenę odkłada się do końca serii, czyli zwykle o dwa tygodnie. Brak jakiejkolwiek poprawy po pełnej serii jest sygnałem do ponownej oceny, a nie do automatycznego przedłużania zabiegów.
Czy można łączyć fizykoterapię z ćwiczeniami?
Nie tylko można, ale w większości przypadków właśnie tak wygląda sensowne postępowanie. Zabieg obniża dolegliwości i przygotowuje tkanki, a ćwiczenia odpowiadają za trwałą poprawę funkcji. Kolejność i dobór ustala fizjoterapeuta po badaniu.
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani fizjoterapeutą. O doborze zabiegów decyduje specjalista po badaniu.
Zdjęcie: Radosław Drożdżewski (User:Zwiadowca21), Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0.
